Erromatar inperioaren gainbeheratik Nafarroako Erresumaren hasierara-edo, euskararen baitan hainbat aldaketa gertatu omen ziren, hizkuntzaren historian giltzarri izan direnak: Euskalduntze Berantiarra deritzana (euskara Akitaniatik ekarri omen zutela lehenik Nafarroara eta gero mendebaldeko herrialdeetara), -a artikuluaren agerpena, Euskara Batu Zaharra deitu ohi dena eta euskalki modernoen sorrera. Gai horietako bakoitzean dauden hipotesiak azaldu eta haien aldeko eta kontrako argudioak biltzen ditu Elexpuruk, bere iritzia ezkutatu gabe baina frogetan oinarrituz betiere.